Thymele Logo
Search

φλωρεντινή καμεράτα [ουσ. θηλ., επίθετο]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Άτυπος κύκλος λογίων, ποιητών και μουσικών, ο οποίος συναθροιζόταν στη Φλωρεντία, στην οικία του κόμη Giovanni de' Bardi, περίπου από το 1573 έως το 1587 και, επικαλούμενος το πρότυπο της αρχαιοελληνικής τραγωδίας, απέρριψε την αντιστικτική πολυφωνία υπέρ της μονωδίας, θέτοντας τις θεωρητικές προϋποθέσεις της όπερας.

Ανάπτυξη

Η φλωρεντινή καμεράτα [Camerata fiorentina], γνωστή και ως καμεράτα του Bardi [Camerata de' Bardi], ήταν άτυπος κύκλος λογίων, ποιητών και μουσικών. Τόπος των συναντήσεών του, περίπου από το 1573 έως το 1587, ήταν η οικία του Giovanni de' Bardi [Τζοβάννι ντε Μπάρντι], κόμη του Βέρνιο, στη Φλωρεντία. Την ονομασία καθιέρωσε ο Giulio Caccini [Τζούλιο Κατσίνι], ο οποίος, στην αφιέρωση της Euridice [Ευρυδίκη] του (1600) και στον πρόλογο της συλλογής Le nuove musiche [Οι νέες μουσικές] (1602), μνημόνευσε την «camerata» του Bardi ως συντροφιά ευγενών, μουσικών, ποιητών και φιλοσόφων. Στον κύκλο μετείχαν ο θεωρητικός και λαουτίστας Vincenzo Galilei [Βιντσέντσο Γκαλιλέι], ο Caccini και ο ποιητής και μουσικός Pietro Strozzi [Πιέτρο Στρότσι]. Ο φιλόλογος Girolamo Mei [Τζιρόλαμο Μέι] ζούσε στη Ρώμη και δεν συμμετείχε στις συναντήσεις, τροφοδοτούσε όμως τις συζητήσεις με την αλληλογραφία του με τον Galilei και τον Bardi (1571 – 1581). Οι πληροφορίες για την ομάδα προέρχονται κυρίως από τις μαρτυρίες του Caccini και από μια επιστολή που απηύθυνε το 1634 ο γιος του Bardi, Pietro de' Bardi [Πιέτρο ντε Μπάρντι], στον θεωρητικό Giovanni Battista Doni [Τζοβάννι Μπαττίστα Ντόνι].


Κεντρικό ζήτημα των συζητήσεων ήταν η ικανότητα της αρχαίας ελληνικής μουσικής να κινεί τα πάθη. Ο Mei, ο οποίος είχε μελετήσει συστηματικά τις αρχαίες πραγματείες για τους μουσικούς τρόπους, υποστήριξε στην επιστολή του προς τον Galilei της 8ης Μαΐου 1572 ότι οι αρχαίες τραγωδίες άδονταν εξ ολοκλήρου και ότι η δύναμή τους απέρρεε από μια μονοφωνική μελωδία, η οποία ακολουθούσε τον ρυθμό και τον τονισμό του λόγου. Η ομάδα έκρινε επομένως ότι η αντιστικτική πολυφωνία, με τις αλληλοεπικαλύψεις των φωνών και τις επαναλήψεις του κειμένου, συσκότιζε τον ποιητικό λόγο. Ο Bardi ανέπτυξε τις απόψεις του σε έναν λόγο για την αρχαία μουσική και την ορθή τέχνη του τραγουδιού, τον οποίο απηύθυνε στον Caccini γύρω στο 1578. Ο Galilei, στον Dialogo della musica antica, et della moderna [Διάλογος περί της αρχαίας και της νεότερης μουσικής] (1581), άσκησε δριμεία κριτική στην πολυφωνία και πρόκρινε τη μονωδία. Δοκίμασε μάλιστα τις θέσεις του στην πράξη, με μια χαμένη σήμερα μονωδία σε στίχους της Κόλασης [Inferno] του Δάντη [Dante Alighieri].


Οι συναντήσεις ατόνησαν μετά το 1587. Τελευταία μεγάλη φλωρεντινή συμβολή του Bardi υπήρξε η σύλληψη των ιντερμεδίων του 1589· το 1592 εγκαταστάθηκε στη Ρώμη, στην αυλή του πάπα Κλήμη Η΄. Οι πειραματισμοί συνεχίστηκαν στον κύκλο του ευγενούς και μαικήνα Jacopo Corsi [Γιάκοπο Κόρσι], όπου ο ποιητής Ottavio Rinuccini [Οττάβιο Ρινουτσίνι] και ο συνθέτης Jacopo Peri [Γιάκοπο Πέρι] ανέπτυξαν ένα ύφος ανάμεσα στην ομιλία και το τραγούδι, το recitar cantando. Η Dafne [Δάφνη] του Rinuccini, σε μουσική του Peri και του Corsi, παρουσιάστηκε στο μέγαρο του Corsi το 1598 και σώζεται αποσπασματικά. Ακολούθησε η Euridice, η αρχαιότερη σωζόμενη όπερα, η οποία παρουσιάστηκε στις 6 Οκτωβρίου 1600 στο Palazzo Pitti, για τους γάμους της Maria de' Medici [Μαρία των Μεδίκων] με τον Henri IV [Ερρίκο Δ΄] της Γαλλίας. Ο Caccini δημοσίευσε τον ίδιο χρόνο δική του μελοποίηση του λιμπρέτου, «σε αναπαραστατικό ύφος» [in stile rappresentativo], αφιερωμένη στον Bardi. Τις αισθητικές αρχές του νέου είδους διατύπωσαν ο Rinuccini, στην αφιέρωση του λιμπρέτου προς τη Maria de' Medici, και ο Peri, στον πρόλογο της παρτιτούρας προς τους αναγνώστες· και οι δύο επικαλέστηκαν το πρότυπο της αρχαίας τραγωδίας.


Η φλωρεντινή καμεράτα δεν συνέθεσε η ίδια όπερα, προσέφερε όμως το θεωρητικό πλαίσιο μέσα στο οποίο το μελικό δράμα [dramma per musica] νομιμοποιήθηκε ως αναβίωση της αρχαίας τραγωδίας. Η μονωδία με συνεχές βάσιμο [basso continuo], την οποία καλλιέργησαν τα μέλη της, σηματοδότησε τη μετάβαση από την πολυφωνία της Αναγέννησης στο ύφος του Μπαρόκ, ενώ από το recitar cantando απέρρευσε, κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα, η διάκριση ρετσιτατίβου και άριας. Το 1607 ο Claudio Monteverdi [Κλάουντιο Μοντεβέρντι] παρουσίασε στη Μάντοβα τον Ορφέα [L'Orfeo] και την ίδια χρονιά η αρχή ότι ο λόγος οφείλει να κυριαρχεί στη μουσική διατυπώθηκε ως θεμέλιο της «δεύτερης πρακτικής» [seconda pratica]. Η αντίληψη ότι η μουσική υπηρετεί τον λόγο και το δράμα επανήλθε στις μεταγενέστερες μεταρρυθμίσεις της όπερας, στον πρόλογο της έκδοσης της Άλκηστης [Alceste] (1769) του Christoph Willibald Gluck [Κρίστοφ Βίλλιμπαλντ Γκλουκ] και στη θεωρία του ολοτεχνήματος του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ].

Αγγλικά
Florentine Camerata
Γαλλικά
Camerata florentine, la
Γερμανικά
Florentiner Camerata, die
Ιταλικά
Camerata fiorentina, la

Σχετικοί όροι

ήθος, μίμηση, ανθρωπισμός, προσωδία, πατρωνία, ορατόριο, ομοφωνία

Πεδίο εφαρμογής

• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Io veramente ne i tempi che fioriva in Firenze la virtuosissima Camerata dell'Illustrissimo Signor Giovanni Bardi de' Conti di Vernio, ove concorreva non solo gran parte della nobiltà, ma ancora i primi musici, et ingegnosi huomini, e Poeti, e Filosofi della Città, havendola frequentata anch'io, posso dire d'havere appreso più da i loro dotti ragionari, che in più di trent'anni non ho fatto nel contrappunto […] attenermi à quella maniera cotanto lodata da Platone, et altri Filosofi, che affermarono la musica altro non essere, che la favella, e 'l rithmo, et il suono per ultimo."


«Εγώ πράγματι, την εποχή που άνθιζε στη Φλωρεντία η ένδοξη καμεράτα του εκλαμπροτάτου κυρίου Giovanni Bardi, κόμη του Βέρνιο, όπου συνέρρεαν όχι μόνο πολλοί από τους ευγενείς, αλλά και οι πρώτοι μουσικοί και οι ευφυείς άνδρες, οι ποιητές και οι φιλόσοφοι της πόλης, έχοντας συχνάσει κι εγώ σε αυτήν, μπορώ να πω ότι διδάχθηκα από τις σοφές συζητήσεις τους περισσότερα απ' όσα σε περισσότερα από τριάντα χρόνια σπουδής της αντίστιξης […] να προσηλωθώ σε εκείνον τον τρόπο που τόσο εγκωμίασαν ο Πλάτων και άλλοι φιλόσοφοι, οι οποίοι διαβεβαίωναν ότι η μουσική δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο λόγος και ο ρυθμός και, τελευταίος, ο ήχος.»

Στον πρόλογο της συλλογής Le nuove musiche, ο συνθέτης και τραγουδιστής Giulio Caccini [Τζούλιο Κατσίνι] μνημονεύει την «camerata» του Giovanni de' Bardi [Τζοβάννι ντε Μπάρντι] ως τόπο συνάντησης ευγενών, μουσικών, ποιητών και φιλοσόφων και δηλώνει ότι διδάχθηκε από τις συζητήσεις τους περισσότερα απ' όσα σε τρεις δεκαετίες σπουδής της αντίστιξης. Η μαρτυρία αυτή είναι μία από τις πρωτογενείς πηγές της ονομασίας φλωρεντινή καμεράτα. Συνοψίζει επίσης την πλατωνική αρχή της ομάδας, σύμφωνα με την οποία ο λόγος και ο ρυθμός προηγούνται του ήχου.

Caccini, G. (1602). Le nuove musiche. Firenze: I Marescotti. Βλ. τον πρόλογο «A i lettori».

Quote Icon

Παρ’ότι η γέννηση του είδους [της όπερας] αποδίδεται στις συζητήσεις γύρω από τη μουσική στην ελληνική αρχαιότητα μεταξύ των μελών της φλωρεντινής Camerata κατά τη δεκαετία του 1570 καθώς και στους ανάλογους προβληματισμούς που διατυπώνει αργότερα ο Corsi, σε αυτά μπορούν να προστεθούν και άλλοι παράγοντες, όπως ο ρόλος των intermedi, μουσικών συνθέσεων με σκηνική παρουσίαση που εκτελούνταν στα διαλείμματα μεταξύ των πράξεων ενός θεατρικού έργου, η φύση της μουσικής στις θεατρικές τραγωδίες του 16ου αιώνα και ειδικά των ρεφρέν που χώριζαν τις σκηνές, οι συζητήσεις γύρω από τη φύση του ποιμενικού, αφού οι ποιμενικές Εκλογές χρησίμευσαν ως κύριο πρότυπο για τις πρώτες όπερες, η commedia dell’arte και άλλοι.

Ο μουσικολόγος Πύρρος Μπαμίχας εντάσσει τη φλωρεντινή καμεράτα σε ένα ευρύτερο πλέγμα παραγόντων που οδήγησαν στη γέννηση της όπερας. Πέρα από τις συζητήσεις της ομάδας για την αρχαία μουσική, επισημαίνει τη συμβολή των ιντερμεδίων, της μουσικής στις τραγωδίες του 16ου αιώνα, του ποιμενικού δράματος και της κομμέντια ντελλ άρτε. Η θέση αυτή σχετικοποιεί την εικόνα της καμεράτας ως αποκλειστικού γενεσιουργού πυρήνα του νέου είδους.

Μπαμίχας, Π. (2023). Η εποχή του Μπαρόκ στη μουσική. Στο I. Lerch-Καλαβρυτινού & Ι. Φούλιας (Επιμ.), Ιστορία της δυτικής έντεχνης μουσικής. Αθήνα: Παπαγρηγορίου-Νάκας. Βλ. σ. 201.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το μονωδιακό μαδριγάλι "Dovrò dunque morire?" [«Θα πρέπει λοιπόν να πεθάνω;»] του Giulio Caccini [Τζούλιο…

Ο Πρόλογος της Euridice [Ευρυδίκη] (1600) του Jacopo Peri [Γιάκοπο Πέρι], σε…

Η δεύτερη σκηνή της Euridice του Jacopo Peri [Γιάκοπο Πέρι], σε ποίηση του Ottavio…

Ο θρήνος του Ορφέα "Funeste piagge, ombrosi orridi campi" [«Πένθιμες ακτές, σκιεροί, φρικτοί κάμποι»] από…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Σελίδα τίτλου του Dialogo di Vincentio Galilei nobile fiorentino della musica antica, et della moderna

Bernardo Buontalenti [Μπερνάρντο Μπουονταλέντι], σχέδιο κοστουμιού για τον Jacopo Peri [Γιάκοπο Πέρι] ως Αρίονα…

Ο Πρόλογος της Τραγωδίας από την έντυπη παρτιτούρα Le musiche di Iacopo Peri nobil fiorentino…

Σελίδα τίτλου του λιμπρέτου L'Euridice [Η Ευρυδίκη] του Ottavio Rinuccini [Οττάβιο Ρινουτσίνι] (Φλωρεντία,…

βασική

Blocker, D. (2017). The Accademia degli Alterati and the invention of a new form of dramatic experience: Myth, allegory, and theory in Jacopo Peri's and Ottavio Rinuccini's Euridice (1600). Στο K. Gvozdeva, T. Korneeva & K. Ospovat (Επιμ.), Dramatic experience: The poetics of drama and the early modern public sphere(s) (σσ. 77–117). Leiden: Brill.

Caccini, G. (1600). L'Euridice composta in musica in stile rappresentativo. Firenze: Giorgio Marescotti.

Caccini, G. (1602). Le nuove musiche. Firenze: I Marescotti.

Galilei, V. (1581). Dialogo della musica antica, et della moderna. Firenze: Giorgio Marescotti.

Hoxby, B. (2005). The doleful airs of Euripides: The origins of opera and the spirit of tragedy reconsidered. Cambridge Opera Journal, 17/3, σσ. 253–269.

Murata, M. (1984). Classical tragedy in the history of early opera in Rome. Early Music History, 4, σσ. 101–134.

Palisca, C. V. (1989). The Florentine Camerata: Documentary studies and translations. New Haven, CT: Yale University Press.

Peri, J. (1601). Le musiche di Iacopo Peri nobil fiorentino sopra L'Euridice del sig. Ottavio Rinuccini. Firenze: Giorgio Marescotti.

Μπαμίχας, Π. (2023). Η εποχή του Μπαρόκ στη μουσική. Στο I. Lerch-Καλαβρυτινού & Ι. Φούλιας (Επιμ.), Ιστορία της δυτικής έντεχνης μουσικής. Αθήνα: Παπαγρηγορίου-Νάκας.

συμπληρωματική

Ewans, M. (2007). Opera from the Greek: Studies in the poetics of appropriation. Aldershot: Ashgate.

Lütteken, L. (2019). Music of the Renaissance: Imagination and reality of a cultural practice (J. Steichen, Μετ.). Oakland, CA: University of California Press.

Palisca, C. V. (1968). Baroque music. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

Parker, R. (Επιμ.). (2001). The Oxford illustrated history of opera. Oxford: Oxford University Press.

Wellesz, E. (1950). Essays on opera (P. Kean, Μετ.). London: Dobson.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. φλωρεντινή καμεράτα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φλωρεντινή καμεράτα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «φλωρεντινή καμεράτα». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φλωρεντινή καμεράτα.

MLA

«φλωρεντινή καμεράτα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φλωρεντινή καμεράτα.

1388